Dalışta dekompresyon, dalgıç derinden yüzeye çıkarken azalan basınca vücudun uyum sağlaması, yani dalış sırasında dokularda çözünen azotun güvenli biçimde atılması sürecidir. Bu süreç yavaş yükselme, güvenlik durağı ve gerekiyorsa planlı dekompresyon duraklarıyla yönetilir. Basınç çok hızlı düşerse azot kabarcık oluşturabilir ve dekompresyon hastalığına yol açabilir.
Dekompresyon nedir, neden önemlidir?
Dekompresyon sözcüğü tıpta ve mühendislikte farklı anlamlarda da kullanılır; bu yazıda yalnızca dalıştaki anlamını ele alıyoruz. Suyun altında her 10 metrede çevre basıncı yaklaşık bir atmosfer artar. DAN'ın (Divers Alert Network) açıklamasına göre dokular, solunan gazdaki azotu çevre basıncıyla orantılı olarak alır. Basınç çok hızlı düşerse bu azot çözeltiden ayrılıp dokularda ve kan dolaşımında kabarcık oluşturabilir. Dekompresyonun amacı, azotun vücuttan kontrollü biçimde atılmasına zaman tanımaktır.
Azot vücutta nasıl birikir?
Derinlik ve süre arttıkça vücudun aldığı azot miktarı da artar. Kısa ve sığ bir dalışta biriken azot görece azdır; daha derin ya da daha uzun dalışlarda dokular daha fazla azot yükler. Aynı gün yapılan tekrar dalışlarında bir önceki dalıştan kalan azot da hesaba katılır. Bu nedenle dalış planı tek bir dalışa göre değil, günün tüm dalışlarına göre yapılır. Derinlik sınırlarını merak ediyorsanız tüplü dalış kaç metre yazımız konuyu sertifika seviyelerine göre açıklıyor.
Dekompresyonsuz sınır (NDL) ne demek?
Dekompresyonsuz sınır, belirli bir derinlikte, yüzeye çıkarken zorunlu dekompresyon durağı yapmaya gerek kalmadan kalınabilecek en uzun süredir. Rekreasyonel dalışlar bu sınırın içinde planlanır ve derinlik arttıkça bu süre kısalır. Sınır aşılırsa dalgıcın yüzeye çıkmadan önce belirli derinliklerde zorunlu duraklar yapması gerekir; bu artık planlı dekompresyon dalışıdır ve ayrı eğitim ister. TSSF Donanımlı Dalış Talimatı'na göre 1 Yıldız dalgıç 18 metreye, 2 ve 3 Yıldız dalgıç 30 metreye kadar dalabilir; derin dalış uzmanlığıyla sınır 40 metredir, bunun ötesi teknik dalış eğitimi gerektirir. İlk basamağı CMAS 1 Yıldız nedir yazımızda anlattık.
Yükselme hızı neden bu kadar önemli?
Basınçtaki oransal değişim, yüzeye en yakın sığ bölümde en büyüktür. DAN, yükselme hızı için tek bir kesin değer üzerinde uzlaşı olmadığını, ancak yavaş çıkmanın doğru yaklaşım olduğunu belirtir. Aynı kaynağa göre ABD Donanması ve NOAA dakikada yaklaşık 9 metre (30 fit) hızını kullanır, rekreasyonel eğitim kuruluşlarının önerileri ise dakikada yaklaşık 9 ile 18 metre arasında değişir. Pratikte dalış bilgisayarının yükselme hızı uyarısına uymak ve yüzeye kontrollü çıkmak temel kuraldır.
Güvenlik durağı nedir, nasıl yapılır?
Güvenlik durağı, dekompresyonsuz bir dalışın sonunda zorunlu olmasa da yapılan kısa bir bekleme molasıdır. Yaygın uygulama 3–6 metre aralığında, çoğunlukla yaklaşık 5 metrede 3 dakika beklemektir; birçok dalış bilgisayarı bu aralıkta 3 dakikalık bir geri sayım gösterir. DAN, güvenlik duraklarını basınç değişiminin en büyük olduğu sığ derinliklerde yükselişi yavaşlatmanın iyi bir yolu olarak tanımlar. Durak sırasında yüzerliği sabit tutmak, yukarı aşağı salınmamak ve ekip arkadaşıyla temas hâlinde kalmak önemlidir. Yüzerlik kontrolü gibi temel beceriler 1 Yıldız CMAS/TSSF dalış kursu ile çalışılmaya başlanır.
Dekompresyon tablosu ve dalış bilgisayarı
Dalış tabloları, belirli derinlik ve süre kombinasyonları için dekompresyonsuz sınırları ve tekrar dalışları için gereken yüzey aralıklarını gösteren çizelgelerdir. Tablolar dalışı tamamen en derin noktada geçmiş gibi hesapladığı için temkinli sonuç verir. Dalış bilgisayarları ise derinliği ve süreyi anlık ölçer, bir algoritmayla kalan dekompresyonsuz süreyi hesaplar ve hızlı yükselmede uyarır. DAN, farklı bilgisayarların ve farklı güvenlik ayarlarının farklı sınırlar gösterebileceğini hatırlatır. Tabloların mantığını bilmek, bilgisayarın ekranındaki rakamları doğru yorumlamanıza da yardımcı olur.
Dekompresyon hastalığı nedir?
Dekompresyon hastalığı, yükselme sırasında azotun kabarcık oluşturması sonucu ortaya çıkan bir dalış yaralanmasıdır. DAN, kabul gören kurallara uyulduğunda bile görülebileceğini vurgular. Bilinen risk etkenleri arasında derin ya da uzun dalışlar, soğuk su, derinde ağır efor ve hızlı yükselme sayılır; susuz kalma ve dalış sonrası ağır efor gibi etkenlerin rolü ise kesinleşmemiştir. Dalışa uygunluk için dalış için sağlık raporu ve yaş sınırı yazımıza da göz atabilirsiniz.
Hangi belirtiler dikkat gerektirir?
DAN'ın listesinde olağan dışı yorgunluk, ciltte kaşıntı veya lekeli döküntü, eklem ve kaslarda ağrı, baş dönmesi, kulak çınlaması, uyuşma ve karıncalanma, kas güçsüzlüğü, nefes darlığı ve bilinç değişiklikleri yer alır. Belirtiler genellikle yüzeye çıktıktan sonraki 15 dakika ile 12 saat arasında başlar; ağır durumlarda daha erken görülebilir. Bu liste yalnızca genel bilgi amaçlıdır; belirtileri değerlendirmek ve tanı koymak hekimin işidir.
Acil durumda ne yapılmalı?
Dalış sonrası şüpheli bir belirti fark edildiğinde beklemek yerine yardım istemek gerekir:
- 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ve kişinin dalış yaptığını mutlaka belirtin.
- Eğitimli biri ve ekipman varsa sağlık ekibi devralana kadar oksijen ilk yardımı uygulanabilir. DAN, oksijenin erken verilmesini önerir ama kesin tedavi olmadığını vurgular.
- Tedavi çoğu zaman hiperbarik oksijen tedavi merkezinde yapılır; bu kararı ve yönlendirmeyi hekim verir.
- DAN Europe'un 7/24 uluslararası dalış acil hattı +39 06 4211 5685'tir; DAN da hayati tehlikede önce yerel acil servisin aranmasını söyler.
Belirtiler geçmiş gibi görünse bile mutlaka bir hekime danışın.
Dalıştan sonra ne zaman uçağa binilir?
Uçak kabininde basınç deniz seviyesinden düşüktür; bu da vücutta kalan azot için ek risk demektir. DAN'ın uzlaşı önerilerine göre tek bir dekompresyonsuz dalıştan sonra en az 12 saat, tekrarlı ya da çok günlü dalışlardan sonra en az 18 saat beklenmelidir. Zorunlu dekompresyon durağı gerektiren dalışlarda bekleme süresi 18 saatten belirgin biçimde uzun tutulmalıdır. Bu süreler riski sıfırlamaz; daha uzun beklemek riski daha da azaltır.
Byemdive ile batık dalışı planlamak
Çanakkale ve Gelibolu'daki 1. Dünya Savaşı batıklarında derinlik, süre ve yükselme planını dalıştan önce netleştirmek güvenli dalışın temelidir. Hangi noktaların ileri eğitim gerektirdiğini teknik dalış noktaları sayfamızda görebilirsiniz. TSSF aracılığıyla verilen CMAS eğitimleri için eğitimler, eğitmen kadrosu için ekibimiz sayfasına bakabilir, sorularınızı iletişim sayfasından iletebilirsiniz.